W Polsce jest 40 836 sołectw (GUS, 12.05.2023). Działają one w 1 464 gminach wiejskich i 711 gminach miejsko-wiejskich. Łącznie na 2 477 gmin w Polsce – 2 175 gmin posiada jednostki pomocnicze będące sołectwami. W naszym kraju, według danych statystycznych GUS na dzień 31 grudnia 2023 r., jest 40 554 sołtysek i sołtysów. Funkcję tę pełni 18 231 kobiet i 22 323 mężczyzn.
Na terenie gminy Wiązowna mamy 28 sołectw oraz dwa osiedla. Zarządza nimi 15 kobiet i 15 mężczyzn. Najmniejszym sołectwem jest Rudka (51 mieszkańców, 31.12.2024 r.), a największym Wiązowna Kościelna (1542, 31.12.2024 r.). W 2024 r. powstały dwa nowe sołectwa. Przekształciły się z istniejących już osiedli – w Emowie i Rudce.
Ten, który wskazuje winnego
Jak czytamy w Wikipedii, słowo sołtys pochodzi z języka łacińskiego – scholasticus. Pierwotnie oznaczał sędziego – tego, który wskazuje winnego. Urząd sołtysa utworzono w średniowieczu na przełomie XII i XIII w., we wsiach lokowanych na prawie niemieckim. Pierwszym sołtysem zostawał zasadźca, który reprezentował interesy feudalnego pana.
Od początku XIII do połowy XIV w. urząd sołtysa był dziedziczony przez najstarszego męskiego potomka. W okresie zaborów zadania samorządu wiejskiego były zróżnicowane w zależności polityki zaborców. Po odzyskaniu niepodległości dopiero w 1933 r. ujednolicono system samorządności w Polsce.
W 1934 r. gminy jednostkowe zostały zlikwidowane i włączone w skład gmin zbiorowych, w których jednostkami pomocniczymi stały się sołectwa. Samorząd wiejski był uzupełnieniem samorządu gminnego. Sołtys był wybierany na 3-letnią kadencję i był kontrolowany przez gromadzką komisję rewizyjną.
Jak podaje Wikipedia, w PRL-u funkcja sołtysa istniała do 1954 r., gdy została zastąpiona w latach 1954–1958 instytucją pełnomocnika gromadzkiej rady narodowej. W 1958 roku funkcję sołtysa przywrócono. Do 1973 r. samorząd wiejski działał w ramach gromad, a następnie w ramach sołectw jako jednostek pomocniczych gmin. Sołtysów wybierano w wyborach jawnych na 3-letnią kadencję. Sołtysi pełnili funkcje: administracyjne, samorządowe i organizacyjno-społeczne. W latach 1958–1972 sołtys był pośrednikiem między mieszkańcami wsi a gromadzką radą narodową, po 1973 r. między mieszkańcami a gminną radą narodową oraz naczelnikiem.
Od 1990 roku sołtys jest organem wykonawczym jednostki pomocniczej gminy, czyli sołectwa. Wybierają go mieszkańcy podczas zebrania wiejskiego. Jego działania wspiera rada sołecka. Sołtys korzysta z ochrony prawnej przysługującej funkcjonariuszom publicznym. Szczegółowe regulacje uprawnień sołtysa regulowane są w statucie sołectwa uchwalanym przez radę gminy. Te znajdują się w Biuletynie Informacji Publicznej w zakładce: Sołectwa i osiedla.
Czym zajmuje się sołtys?
Stanowisko sołtysa i członka rady sołeckiej lub przewodniczącego i zarządu osiedla może objąć każdy, kto jest obywatelem polskim albo ma obywatelstwo Unii Europejskiej i najpóźniej w dniu głosowania ukończy 18 lat oraz zamieszkuje na terenie danego sołectwa. Są wybierani podczas zebrań wiejskich w głosowaniu tajnym, bezpośrednim na 5-letnią kadencję.
Sołtys to bardzo odpowiedzialne stanowisko. Jest pośrednikiem pomiędzy gminą a mieszkańcami sołectwa. Przekazuje wszelkiego rodzaju wnioski, uwagi czy zapotrzebowania oraz omawia problemy mieszkańców z przedstawicielami władz gminnych. Do jego obowiązków należy również na bieżąco informowanie mieszkańców wsi o tym, co się dzieje w gminie. Dobry sołtys dogląda „swojego gospodarstwa”. Sprawdza, jak idą prace nad inwestycjami na terenie jego wsi. Czuwa nad realizacją funduszu sołeckiego na dany rok.
Sołtys zwołuje zebrania mieszkańców wsi i omawia najważniejsze sprawy związane z funkcjonowaniem sołectwa. Przy wsparciu rady sołeckiej nadzoruje i koordynuje wszelkiego rodzaju działania na rzecz wsi, które zostały uzgodnione na zebraniach.
Sołtys pracuje społecznie. Nie dostaje pensji. Wynagrodzeniem za jego działania na rzecz lokalnej społeczności jest podziękowanie mieszkańców. Za udział w naradach i sesjach rady przysługuje mu dieta, a za udział w szkoleniach czy konferencjach – zwrot kosztów dojazdu. Od 1 lipca 2023 r. osoby, które pełniły funkcje sołtysa, mogą liczyć na dodatek do emerytury.
Źródło: Wikipedia.pl, gov.pl, GUS
